Wat als loslaten begint bij een ritueel?

Waarom je soms iets moet verbranden om verder te kunnen. De psychologische kracht van rituelen en wat yoga ons daarover leert. Je weet rationeel dat iets voorbij is. Een periode van ziekte. Een relatie. Een moeilijke fase. Een oude versie van jezelf. En toch kan je lichaam nog lang iets anders vertellen. Je hoofd zegt: het is achter de rug.
Maar ergens in je lijf zit nog spanning, verdriet, opluchting of misschien zelfs een gevoel van: hoe moet ik nu verder?

Juist op zulke momenten kunnen rituelen waardevol zijn.

Niet omdat een ritueel magische krachten heeft. Maar omdat een ritueel iets doet wat praten en denken soms niet helemaal kunnen: het geeft betekenis aan een overgang en maakt die overgang voelbaar.

Een ritueel geeft vorm aan wat moeilijk in woorden past

In mijn werk als psycholoog en yogadocent zie ik hoe nauw lichaam en psyche met elkaar verbonden zijn. We proberen vaak iets te begrijpen door erover te praten. Dat kan enorm helpend zijn. Maar sommige ervaringen laten zich niet alleen begrijpen. Ze moeten ook worden doorvoeld, doorleefd en soms letterlijk een plek krijgen in het lichaam.

Een ritueel kan daarbij een brug vormen.

Het is een bewuste handeling die je niet alleen doet, maar waaraan je betekenis geeft. Denk bijvoorbeeld aan het aansteken van een kaars wanneer je afscheid neemt. Een wandeling maken op de dag dat een belangrijke periode eindigt. Een intentie uitspreken voordat je aan iets nieuws begint. Of iets opschrijven wat je wilt loslaten en het vervolgens verscheuren of verbranden.

De handeling wordt een symbolische markering:

Dit was er.
Dit heeft ertoe gedaan.
En nu mag er iets veranderen.

Onderzoek naar rituelen laat zien dat zulke handelingen bijvoorbeeld kunnen bijdragen aan een groter gevoel van controle na een verlies. Dat is interessant, juist omdat verlies en verandering vaak gepaard gaan met een gevoel van machteloosheid.

Een voorbeeld uit mijn eigen leven

Onlangs ontving ik tijdens een periode van ziekte veel beterschapskaarten.

Iedere kaart raakte me op een andere manier. Sommige maakten me ontroerd, andere lieten me glimlachen. Samen vormden ze een tastbare herinnering aan een periode waarin ik afhankelijker was van anderen dan ik gewend ben. Op een gegeven moment voelde ik dat ik de kaarten niet wilde bewaren. Niet omdat ik de mensen of hun goede wensen wilde vergeten.

Integendeel.
Ik wilde juist bewust stilstaan bij wat ze voor me hadden betekend én bij het feit dat deze periode voorbij was. Dus maakte ik er een ritueel van.

Bij een kampvuur heb ik de kaarten één voor één verbrand. Niet als een letterlijk wegdoen van het verleden, maar als een symbolisch afscheid. Ik kon dankbaarheid voelen voor de zorg en liefde die ik had ontvangen, terwijl ik tegelijkertijd ruimte maakte voor de volgende fase. Het vuur maakte zichtbaar wat vanbinnen gebeurde. En misschien is dat precies één van de mooie kanten van rituelen: ze maken een innerlijk proces tastbaar.

Waarom rituelen psychologisch kunnen helpen

Een ritueel bestaat vaak uit een vaste volgorde van handelingen. Juist die voorspelbaarheid kan prettig zijn wanneer het leven zelf onzeker voelt. Daarnaast vraagt een ritueel je aandacht.

Je bent niet alleen aan het denken over wat er gebeurt, maar je bent iets aan het doen: je beweegt, ademt, kijkt, voelt, hoort en ervaart. Daarmee raakt het ritueel aan iets wat binnen de psychologie steeds meer aandacht krijgt: interoceptie. Dat is het vermogen om signalen uit je eigen lichaam waar te nemen.

Recent onderzoek naar interoceptie binnen psychotherapie laat zien dat aspecten zoals lichaamsbewustzijn, vertrouwen in het lichaam en zelfregulatie relevant kunnen zijn voor therapeutische uitkomsten. En precies daar ontmoet psychologie voor mij yoga.

Yoga als ritueel

Een yogabeoefening is meer dan een verzameling houdingen. Wanneer je regelmatig op dezelfde manier je mat uitrolt, bewust je adem volgt, je lichaam voelt en je aandacht naar binnen brengt, ontstaat er een overgang.

Je stapt even uit de stroom van de dag.
Van doen naar zijn.
Van hoofd naar lichaam.
Van reageren naar bewust aanwezig zijn.

Onderzoek naar yoga laat zien dat yoga samenhangt met onder andere veranderingen in stress, mindfulness, zelfcompassie en interoceptief bewustzijn.  Dat betekent echter niet dat yoga een wondermiddel is. Wel laat het zien dat lichaamsgerichte oefeningen psychologische processen kunnen ondersteunen.

Van gewoonte naar betekenis

Er is een belangrijk verschil tussen een gewoonte en een ritueel. Een gewoonte kan automatisch verlopen. Een ritueel krijgt betekenis.

Elke ochtend dezelfde koffie drinken is een gewoonte. Maar als je bewust je kop thee zet, je telefoon weglegt, drie rustige ademhalingen neemt en jezelf afvraagt: Wat heb ik vandaag nodig?, kan dezelfde handeling veranderen in een klein ochtendritueel.

Het hoeft niet groot of ingewikkeld te zijn. Sterker nog: soms werkt juist iets kleins.
Een hand op je hart voordat je een moeilijke afspraak binnenstapt.
Drie rustige ademhalingen voordat je je laptop opent.
Een korte bodyscan voordat je gaat slapen.
Een kaars aansteken wanneer je een yogabeoefening begint.
Of, zoals ik zelf deed: afscheid nemen van iets door het letterlijk aan het vuur toe te vertrouwen.

Een ritueel hoeft niets te fixen

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap. Een ritueel hoeft je verdriet niet weg te nemen. Het hoeft je angst niet op te lossen. Het hoeft niet te betekenen dat je nu echt klaar bent met iets.

Het kan simpelweg zeggen:

Ik zie wat er is gebeurd.
Ik erken wat het met me heeft gedaan.
En ik geef mezelf toestemming om een volgende stap te zetten.

Dat vind ik zo waardevol aan de combinatie van psychologie en yoga. We hoeven niet te kiezen tussen praten over wat er gebeurt en voelen wat er gebeurt. We kunnen beide gebruiken.

In yogatherapie en lichaamsgerichte therapie kunnen we onderzoeken wat je lichaam vertelt, hoe je reageert op spanning en wat jou helpt om weer meer ruimte, regulatie en contact met jezelf te ervaren.

Soms begint verandering met een inzicht.
En soms met een ademhaling.
Een beweging.
Een hand op je hart.
Of een klein ritueel bij het vuur.

Welk ritueel zou jou kunnen helpen om iets af te ronden, te eren of juist ruimte te maken voor wat komt?

Mocht je geïnteresseerd zijn in lichaamsgerichte therapie en wat dit voor jou zou kunnen beteken, neem dan contact met mij op voor een vrijblijvend kennismakingsgesprek in mijn praktijk in Enschede.